Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Nedir?
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 1959 yılında kurulmuş uluslararası bir yargı kurumudur. Mahkemenin yargı yetkisi ile koruma altına alınan hak ve özgürlükleri, **Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)** düzenlemektedir.
AİHM’e başvurulabilmesi için **olağan tüm iç hukuk yollarının tüketilmiş olması gerekir**. Başvuru, AİHM Bireysel Başvuru Formu kullanılarak yapılır ve usulüne uygun doldurulması zorunludur.
Kimler Başvurabilir?
AİHM’e bireysel başvuru yapma hakkına sahip gerçek veya tüzel kişiler ile topluluklar şunlardır:
- **Bireyler:** Sözleşme ile korunan hakları ihlal edildiğini düşünen bireyler.
- **Özel Hukuk Tüzel Kişileri:** Örneğin şirketler.
- **Hükümet Dışı Örgütler ve Kişi Grupları:** Sadece örgüt ya da grubun gördüğü zararlar nedeniyle başvuru yapabilirler, üyelerinin bireysel mağduriyetleri nedeniyle onları temsilen başvuru yapamazlar.
- **Çocuklar:** Hukuksal durumu uygun olan anne veya babası tarafından başvuru yapılmalıdır.
- **Devletler:** Sözleşmede korunan bir hakkın, bir başka sözleşmeci devlet tarafından ihlal edildiğini düşünen devletler.
Hayatta olmayan biri adına AİHM’e bireysel başvuru yapılamaz. Ancak ölen kişinin mirasçıları, uğradıkları haksızlığın giderilmesi için başvuruyu devam ettirebilirler.
Başvuru Süresi ve Yöntemi
Başvuru Süresi
AİHM’e başvuru süresi, iç hukuk yollarının tüketildiği veya hak ihlalinin ortaya çıktığı tarihten itibaren **6 (ALTI) aydır**.
Başvuru Yöntemi
AİHM başvurusu, Mahkeme tarafından formatı hazırlanan **yeni başvuru formu** ile iadeli ve taahhütlü posta yoluyla AİHM’in adresine gönderilmelidir. Eski form ile yapılan başvurular geçersiz sayılacaktır.
Başvuru formuna eklenecek belgeler zımbalanmadan ve delgeçle delinmeden zarfa konulmalıdır. Olaylar, olgular ve kabul edilebilirlik koşulları hakkındaki açıklamalar açık ve net olmalıdır.
Dil ve Yazışma
AİHM’in resmi dilleri Fransızca veya İngilizcedir. İlk başvuru sözleşmeci devletin resmi dili (Türkiye’de Türkçe) kullanılarak yapılabilir, ancak kabul edilebilirlik kararından sonra kural olarak yazışmaların İngilizce veya Fransızca yapılması gerekir.
İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi
AİHM’e başvuru yapabilmek için kural olarak iç hukuk yollarının tüketilmesi gerekir. İç hukuk yolları tüketilmemiş olsa bile, AİHM’in karar verdiği tarihe kadar yolların tüketilmiş olması halinde de başvuru incelenir.
Yargılama makul süreyi aşmışsa, mahkemenin karar vermesi beklenmeden, öncelikle Anayasa Mahkemesi'ne (AYM) bireysel başvuru yapılmalı, olumlu sonuç alınamaz ise AİHM’e başvuru yapılabilir.
AYM Sonrası AİHM
İstinaf ve temyiz yolu kapalı olan mahkeme kararlarına karşı, kararın verildiği tarihten itibaren 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine Bireysel başvuru yapılmalı, AYM tarafından verilen karar başvurucuyu tatmin etmiyorsa **dört ay içinde** AİHM’e başvuru yapılması gerekir.
Tutukluluk Süresinin Aşılması
Tutukluluğun makul süreyi aşması nedeniyle uğranılan zararların giderimi için artık her halükarda, öncelikle **CMK 141-142 maddeleri uyarınca Ağır Ceza Mahkemesinde dava açılması** ve sonucuna göre AYM’ye başvurulması gerekecektir. Aksi halde AYM, olağan kanun yolları tüketilmediğinden bahisle bireysel başvuruyu reddedecektir.
AİHM Kararlarının Hukuki Niteliği
AİHM, ulusal mahkemelerin üstünde, yani kanun yolu başvurusu yapılan bir mahkeme değildir ve ulusal mahkeme kararlarını bozamaz veya düzeltemez. AİHM’in başvurucu lehine verdiği kararlarda, kararın gereğinin yerine getirilmesi için sözleşmeci devlet nezdinde doğrudan bir müdahalede bulunma yetkisi yoktur.
Ancak, hem Anayasanın 90. maddesi hem de sözleşmeci devletlerin yükümlülükleri dikkate alındığında AİHM kararlarının yerine getirilmemesi mümkün değildir. Sözleşmeci devlet, ihlal kararı doğrultusunda yasal mevzuatta gerekli değişiklikleri yapmak ve uygulamanın sonlandırılması için gerekli önlemleri almak zorundadır.
AİHM'in Hükmettiği Tazminatların Ödenmesi
AİHM kararlarında belirlenen tazminatlar, kararlar kesinleştikten sonra, Adalet Bakanlığına bağlı İnsan Hakları Daire Başkanlığı kurumuna gönderilecek bir dilekçe ile talep edilmelidir. Talep edilmesi halinde hükmedilen tazminatlar, üç ay içinde başvurucunun dilekçesinde belirttiği banka hesabına yatırılmaktadır.
AİHM, başvuru formunda tazminat miktarı yazılmış olsa bile, hükümetin cevaplarına karşı verilen cevap dilekçesinde, maddi ve manevi tazminat miktarlarının yeniden yazılmasını istemektedir.
Avukatın Önemi
AİHM’e yapılan başvurunun, hakkın etkin bir şekilde kullanımının sağlanması için bir **avukat aracılığıyla yapılmasında yarar vardır**. Başvurunun bir avukat tarafından yapılması zorunlu değildir, ancak mahkeme, kabul edilebilirlik kararı verilmesinden sonra başvurunun bir avukat aracılığı ile yürütülmesini istemektedir.